Έλεγχος θρομβοφιλίας: γενετικές εξετάσεις, εγκυμοσύνη και αποτελέσματα

Με τον όρο θρομβοφιλία εννοούμε την αυξημένη προδιάθεση για σχηματισμό θρόμβων, κυρίως στο φλεβικό σύστημα. Η θρόμβωση όμως δεν έχει μία μόνο αιτία. Μπορεί να σχετίζεται με κληρονομικούς παράγοντες, επίκτητες καταστάσεις, φάρμακα, κύηση, λοχεία, ακινητοποίηση, χειρουργικές επεμβάσεις, κάπνισμα, παχυσαρκία ή συνδυασμό παραγόντων.

Ο γενετικός έλεγχος θρομβοφιλίας εξετάζει συγκεκριμένες γονιδιακές παραλλαγές που έχουν συσχετιστεί με προδιάθεση για φλεβική θρόμβωση. Δεν προβλέπει με βεβαιότητα αν κάποιος θα εμφανίσει θρόμβωση και δεν αντικαθιστά την ιατρική αξιολόγηση.

Γενετικός έλεγχος και εξετάσεις πήξης: δεν είναι το ίδιο

Ο γενετικός έλεγχος γίνεται στο DNA και το αποτέλεσμα δεν αλλάζει στη διάρκεια της ζωής. Για αυτό, όταν ο γενετικός έλεγχος έχει γίνει σωστά για συγκεκριμένες παραλλαγές ή πολυμορφισμούς, συνήθως δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνεται.

Αντίθετα, άλλες εξετάσεις που συχνά συνδέονται με τη διερεύνηση θρομβοφιλίας ή πήξης, όπως PT, aPTT, INR, πρωτεΐνη C, πρωτεΐνη S, αντιθρομβίνη ή αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα, δεν είναι γενετικές εξετάσεις. Μπορεί να επηρεάζονται από τον χρόνο λήψης, από πρόσφατη θρόμβωση, κύηση, φάρμακα, αντιπηκτική αγωγή ή άλλες καταστάσεις.

Γι’ αυτό ο όρος «εξετάσεις θρομβοφιλίας» χρειάζεται προσοχή: μπορεί να αναφέρεται σε μοριακό γενετικό έλεγχο, σε πηξιολογικές εξετάσεις, σε ανοσολογικό έλεγχο αντιφωσφολιπιδικού συνδρόμου ή σε συνδυασμό αυτών.

Μπορεί κάποιος να καταλάβει ότι έχει θρομβοφιλία;

Πολλοί άνθρωποι με γενετική προδιάθεση δεν έχουν κανένα σύμπτωμα. Συχνά ο έλεγχος ζητείται μετά από θρομβωτικό επεισόδιο, σε περίπτωση ισχυρού οικογενειακού ιστορικού ή στο πλαίσιο διερεύνησης πριν ή κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Η θρομβοφιλία δεν «φαίνεται» απαραίτητα από τη γενική αίματος ή από ένα απλό check-up. Επίσης, ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα σε βασικές εξετάσεις πήξης δεν αποκλείει την ύπαρξη μεταλλάξεων ή παραλλαγών σε συγκεκριμένους γενετικούς δείκτες.

Ποιοι γενετικοί δείκτες ελέγχονται συχνότερα

Factor V Leiden / Παράγοντας V Leiden

Ο Factor V Leiden, γνωστός και ως παράγοντας V Leiden ή FV Leiden, είναι από τους πιο καθιερωμένους γενετικούς δείκτες κληρονομικής θρομβοφιλίας. Αφορά το γονίδιο F5 και σχετίζεται με αυξημένη προδιάθεση για φλεβική θρόμβωση.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αρνητικό, ετερόζυγο ή ομόζυγο. Η σημασία του ευρήματος εξαρτάται από το προσωπικό ιστορικό, το οικογενειακό ιστορικό και την παρουσία άλλων παραγόντων κινδύνου.

Προθρομβίνη / FII G20210A

Η μετάλλαξη G20210A της προθρομβίνης αφορά το γονίδιο F2, δηλαδή τον παράγοντα II ή FII. Είναι επίσης από τους βασικούς δείκτες που περιλαμβάνονται στον γενετικό έλεγχο κληρονομικής θρομβοφιλίας.

Όπως και με τον FV Leiden, θετικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει αυτόματα ότι το άτομο θα εμφανίσει θρόμβωση. Δείχνει όμως ότι υπάρχει συγκεκριμένη γενετική μεταβολή που πρέπει να αξιολογηθεί μαζί με το υπόλοιπο ιστορικό.

MTHFR C677T και A1298C

Οι παραλλαγές C677T και A1298C του γονιδίου MTHFR ζητούνται συχνά στην Ελλάδα, είτε μεμονωμένα είτε μέσα σε πακέτα θρομβοφιλίας. Ο MTHFR C677T μπορεί να ζητηθεί και ως μεμονωμένος έλεγχος όταν αναγράφεται σε παραπεμπτικό.

Οι παραλλαγές του MTHFR χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία, γιατί δεν έχουν την ίδια κλινική βαρύτητα με τον Factor V Leiden ή την προθρομβίνη FII ως δείκτες κληρονομικής θρομβοφιλίας. Στην πράξη, αξιολογούνται κυρίως σε συνδυασμό με την ομοκυστεΐνη, το φυλλικό οξύ και τις βιταμίνες του συμπλέγματος Β.

Ένα εύρημα στο MTHFR δεν πρέπει να διαβάζεται απομονωμένα ούτε να θεωρείται από μόνο του αυτόνομη διάγνωση θρομβοφιλίας.

13 δείκτες θρομβοφιλίας

Σε πιο εκτεταμένα panels θρομβοφιλίας ελέγχονται περισσότεροι γενετικοί δείκτες, πέρα από τον Factor V Leiden, την προθρομβίνη FII και το MTHFR. Παρότι στην καθημερινή χρήση συχνά αναφέρονται συνολικά ως «μεταλλάξεις θρομβοφιλίας», στην πραγματικότητα δεν έχουν όλοι την ίδια σημασία: περιλαμβάνουν γενετικές παραλλαγές και πολυμορφισμούς διαφορετικής κλινικής βαρύτητας, που μπορεί να σχετίζονται με προδιάθεση ή αυξημένη πιθανότητα θρομβωτικών επεισοδίων, χωρίς να ισχύει η απλή εξίσωση «μετάλλαξη = νόσος».

Στον εκτεταμένο έλεγχο 13 δεικτών θρομβοφιλίας περιλαμβάνονται οι παρακάτω δείκτες:

Τα μεγαλύτερα panels μπορεί να δώσουν περισσότερες πληροφορίες, αλλά δεν σημαίνει ότι είναι απαραίτητα για κάθε άνθρωπο. Η επιλογή του κατάλληλου ελέγχου πρέπει να βασίζεται στο παραπεμπτικό, στο ιστορικό και στο πώς θα αξιοποιηθεί πρακτικά το αποτέλεσμα.

Θρομβοφιλία και εγκυμοσύνη

Ο έλεγχος θρομβοφιλίας συζητείται συχνά στην εγκυμοσύνη, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ιστορικό αποβολών, επιπλοκών κύησης, προηγούμενης θρόμβωσης, οικογενειακό ιστορικό ή όταν το ζευγάρι βρίσκεται σε διαδικασία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Η κύηση και η λοχεία είναι περίοδοι στις οποίες η πήξη του αίματος μεταβάλλεται φυσιολογικά, γι’ αυτό η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται με προσοχή και όχι με βάση ένα μεμονωμένο εργαστηριακό αποτέλεσμα.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι δεν οφείλεται κάθε αποβολή ή κάθε μαιευτική επιπλοκή σε θρομβοφιλία. Ο γενετικός έλεγχος μπορεί να δώσει χρήσιμες πληροφορίες όταν ζητείται από τον θεράποντα ιατρό, αλλά το αποτέλεσμα πρέπει να αξιολογείται μαζί με το συνολικό μαιευτικό ιστορικό, την ηλικία κύησης στην οποία εμφανίστηκε το πρόβλημα, τυχόν προηγούμενη θρόμβωση και άλλους πιθανούς παράγοντες.

Θρομβοφιλία σε άνδρες

Η θρομβοφιλία δεν αφορά μόνο γυναίκες ή μόνο εγκυμοσύνη. Σε άνδρες, ο γενετικός έλεγχος μπορεί να ζητηθεί κυρίως όταν υπάρχει ατομικό ιστορικό φλεβικής θρόμβωσης, υποτροπιάζον επεισόδιο, θρόμβωση σε νεαρή ηλικία ή ισχυρό οικογενειακό ιστορικό.

Τι σημαίνει θετικό ή αρνητικό αποτέλεσμα

Ένα θετικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι ανιχνεύθηκε η συγκεκριμένη γενετική μεταβολή που αναζητήθηκε με την εξέταση. Ανάλογα με τον δείκτη, μπορεί να πρόκειται για παραλλαγή, μετάλλαξη ή πολυμορφισμό. Η ερμηνεία διαφέρει ανάλογα με το αν το άτομο είναι ετερόζυγο ή ομόζυγο, αν υπάρχουν ευρήματα σε περισσότερους από έναν δείκτες και αν συνυπάρχουν επίκτητοι παράγοντες κινδύνου.

Ένα αρνητικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι δεν ανιχνεύθηκαν οι συγκεκριμένες γενετικές μεταβολές που περιλαμβάνονταν στην εξέταση. Δεν αποκλείει κάθε πιθανή αιτία θρόμβωσης, δεν αποκλείει άλλες παραλλαγές στο ίδιο ή σε άλλα γονίδια, δεν αποκλείει επίκτητη θρομβοφιλία και δεν μηδενίζει τον μελλοντικό κίνδυνο, γιατί η θρόμβωση είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο.

Πότε ζητείται συνήθως ο γενετικός έλεγχος

Ο γενετικός έλεγχος θρομβοφιλίας ζητείται συχνότερα όταν υπάρχει στοιχείο που κάνει χρήσιμη τη διερεύνηση κληρονομικής προδιάθεσης. Ενδεικτικά, μπορεί να ζητηθεί σε περιπτώσεις όπως:

• φλεβική θρόμβωση σε νεαρή ηλικία,
• θρόμβωση χωρίς προφανή εκλυτικό παράγοντα,
• υποτροπιάζοντα θρομβωτικά επεισόδια,
• θρόμβωση σε ασυνήθιστη ανατομική θέση,
• ισχυρό οικογενειακό ιστορικό φλεβικής θρόμβωσης,
• ιστορικό θρόμβωσης πριν από κύηση, λοχεία ή ορμονική αγωγή,
• επιλεγμένες περιπτώσεις μαιευτικού ιστορικού, όταν το ζητά ο θεράπων ιατρός.

Τι πρέπει να προσέχει ο ασθενής

• Ο γενετικός έλεγχος γίνεται μία φορά, γιατί το DNA δεν αλλάζει.
• Η εγκυμοσύνη, η περίοδος ή η αντιπηκτική αγωγή δεν αλλάζουν το γενετικό αποτέλεσμα.
• Το θετικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει αυτόματα ανάγκη για θεραπεία ή αντιπηκτική αγωγή.
• Το αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει επίκτητη θρομβοφιλία ή μη γενετικούς παράγοντες κινδύνου.
• Το MTHFR χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία και δεν πρέπει να υπερεκτιμάται χωρίς άλλα ευρήματα.
• Οι αποφάσεις για αγωγή, πρόληψη ή παρακολούθηση ανήκουν στον θεράποντα ιατρό.

Συμπέρασμα

Ο γενετικός έλεγχος θρομβοφιλίας είναι χρήσιμος όταν ζητείται με σαφή ιατρικό λόγο και όταν το αποτέλεσμα θα αξιοποιηθεί σωστά. Δεν είναι το ίδιο με τις εξετάσεις πήξης, δεν εξηγεί κάθε θρόμβωση και δεν πρέπει να οδηγεί σε συμπεράσματα χωρίς ιατρική αξιολόγηση.

Για τον εξεταζόμενο, το σημαντικό είναι να γνωρίζει τι ακριβώς περιλαμβάνει η εξέταση: βασικούς δείκτες όπως Factor V Leiden και προθρομβίνη, συχνά ζητούμενους δείκτες όπως MTHFR, ή πιο εκτεταμένα panels πολλών δεικτών.

Ενημερωτική σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση ή τις οδηγίες του θεράποντος ιατρού. Η επιλογή και η ερμηνεία των εξετάσεων πρέπει να γίνεται με βάση το ιστορικό, την κλινική εικόνα και τα υπόλοιπα εργαστηριακά ή ιατρικά ευρήματα.

Ενδεικτικές επιστημονικές και ενημερωτικές πηγές

1. American Society of Hematology – VTE guidelines: thrombophilia testing
2. American Society of Hematology 2023 guidelines for management of venous thromboembolism: thrombophilia testing
3. British Society for Haematology – Guidelines for thrombophilia testing
4. British Society for Haematology – Thrombophilia testing guideline
5. GeneReviews® – Factor V Leiden Thrombophilia
6. GeneReviews® – Prothrombin Thrombophilia
7. ACMG Practice Guideline – Lack of evidence for MTHFR polymorphism testing
8. Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία – Τι είναι ο έλεγχος θρομβοφιλίας